معاد جسمانی از نظر آنها یعنی معاد صد در صد مادی با همه خصایص و خصوصیات .
بعد می‌گوییم پس چرا در این دنیا پیری و مردن هست و در آنجا پیری و مردن نیست ؟ چرا در اینجا تکلیف هست و در آنجا تکلیف نیست ؟ چرا آنجا جاودانی است ؟ اگر این عالم عین آن عالم است و آن عالم عین این‌ عالم ، پس چرا این چیزهایش فرق می‌کند ؟ چرا خدا در آنجا مردم را مکلف‌ نمی‌کند که بار دیگر او را اطاعت کنند و در آنجا لیاقت سعادت پیدا کنند ؟ می‌گویند خدا این طور خواسته است ، چون به مشیت گزافی ( بی‌مبنا ) قائل‌اند . خدا مشیتش این طور قرار گرفته که اینجا دار تکلیف و دار فنا و دار حرکت و تغییر و دار عمل باشد و آنجا دار جزا باشد و تکلیف وجود نداشته باشد ، تغییر و حرکت و پیری وجود نداشته باشد ، مرگ و نیستی هم‌ وجود نداشته باشد ، و الا از نظر جنس این عالم و جنس آن عالم هیچ تفاوتی‌ نیست . خدا این طور خواسته ، در مقابل مشیت خدا هم حرفی نمی‌شود زد .
ولی اینجا نظر سومی هست که می‌گوید مشیت گزافی با توحید سازگار نیست‌ . اگر این جهان جهان تکلیف است ، چون وضعش طوری است که انسان در اینجا می‌تواند مکلف باشد و باید مکلف باشد و باید عمل کند و باید با عمل ، خودش را تکمیل کند و اگر آن جهان جهان جزای اعمال است ، نمی‌شود در آنجا تکلیف وجود داشته باشد ، اگر می‌شد در آنجا هم خداوند تکلیف‌ می‌کرد . اگر در اینجا پیری و فرسودگی و کهنگی هست و در آنجا نیست ، چون‌ نظام دو نظام است ، سنخ دو سنخ است ، نشئه دو نشئه است ، نه اینکه‌ همین طور به گزاف گفته‌اند اینجا این طور باشد ، آنجا آن طور باشد . سنخ‌ وجود این عالم یک سنخ وجود است و سنخ وجود آن عالم سنخ دیگری او وجود است . باز بنا به نص قرآن همان طوری که در آن عالم تغییر نیست ، پیری‌ نیست ، فرسودگی نیست ، مردن نیست ، بی حسی نیست ، این حالتی هم که ما آن را حالت بی‌حیاتی و حالت جمادی می‌نامیم نیست ، چون ما از قرآن این‌ طور استنباط می‌کنیم که هر چه در آن عالم هست حی و ناطق و گویاست ( « و ان الدار الاخره لهی الحیوان ») [١] . سنگی هم که در آنجا وجود دارد ذی‌ حیات است ، حی است ، آب آنجا هم حیات دارد ، بدن آنجا هم زنده است‌ . اینجا ما یک بدن مرده‌ای داریم و یک روح زنده‌ای و آنجا بدن ما هم زنده‌ است و لهذا دست ما در آنجا شهادت می‌دهد . قرآن

[١] عنکبوت / . ٦٤